3.ERZURUM İLİNİN POTANSİYELLERİ

3.1. İl Arazisinin Niteliklerine Göre Dağılımı

İlin toplam yüzölçümü 2.506.600 hektar olup, bunun 1.548.379 hektarı Mera alanı, 74.141 hektarı Çayır alanı, 250.581 hektarı Orman-Koru-Fundalık alan, 460.252 hektarı tarıma elverişli alan ve 179.416 hektarı tarıma elverişsiz araziler olarak dağılım göstermektedir. Yerleşim alanları ise 22.887 ha alanı kapsamaktadır. Diğer alanların dağılımı ise şöyledir; 96.084 ha çıplak kayalık veya moloz,  722 ha’ı su yüzeyini oluşturmaktadır. Bu alanların toplamı 96.806 ha’dır.

 

 

Yukarıdaki grafikte görüldüğü üzere Erzurum’da mera alanının oranı yüksek (% 61,8), orman alanlarının oranı ise düşüktür (%8,8). Türkiye genelinde ise mera alanlarının oranı ile orman alanlarının oranı birbirine eşit olup %26' dır. Erzurum ilinde çayır mera alanlarının fazlalığı hayvancılık için bir potansiyel olmakta, ancak orman alanlarının azlığı yağış için kısıt teşkil etmekte ve erozyona neden olmaktadır. İlin toplam arazisinin yaklaşık % 95,5’inde erozyon sorunu vardır. Eğimi fazla olmayan araziler korunga gibi yem bitkisi, eğimin çok fazla olduğu alanlarda zaten doğal olarak yetişen kapari ve kuşburnu üretimi yapılabilir. Bu erozyonu engellemek içinde faydalı olacaktır.

 

3.2.Toprak Yapısı

Erzurum’da iki tip toprak hâkimdir. Bunlar kestane rengi toprak (doğu, batı ve güney kesimleri) ve bazaltik  ( Bütün ilçelerde) topraklardır.  Allüviyal topraklar Erzurum ilinde Aras nehri, Karasu nehri, az miktarda Çoruh ve kollarının yatakları boyunca lokal alanlarda bulunmaktadır. Yine Erzurum Merkez, Ilıca ve Pasinler ilçesinde bulunan geniş ve düz ova arazilerini allüviyal topraklar oluşturmaktadır. Kollüviyal topraklara dağlık kesimlerin eğiminin kırıldığı tüm sahalarda büyük araziler halinde veya lokal sahalar şeklinde rastlamak mümkündür. (  Merkez, ılıca, Pasinler ilçesinde daha geniş alan kaplar.) Kahverengi orman toprakları İspir İlçesinin Artvin ili hududu boyunca Oltu-Olur ve Şenkaya’nın kuzeyinde görülmektedirler. Bu toprakların büyük çoğunluğu orman-fundalık ve mera arazilerini oluşturmaktadır. Organik topraklara Hınıs ilçesinde rastlanır ve çayır olarak kullanılmaktadır. Kireçsiz kahverengi orman topraklara sadece Şenkaya ilçesinde rastlanır ve çoğunluğu mera arazisidir. Kestane rengi topraklar Narman ve Oltu ilçeleri hariç ilin genelinde rastlanır. Çoğunluğu çayır mera arazisidir. Kırmızı kestane rengi topraklar yalnız Horasan ve Karayazı ilçelerinde bulunur. Çoğunluğu çayır-mera arazileridir. Kahverengi topraklar yoğun olarak İspir, Narman Oltu, Şenkaya ve Tortum ilçeleri sınırlarında bulunur. Yüksek dağ ve çayır topraklarına İspir ve Olur ilçelerinde rastlanmaktadır.

İlde görülen iklim ve jeolojik yapı farklılıkları ile vejetasyondaki çeşitlilik değişik özelliklere sahip toprakların oluşumuna neden olmuştur

SINIF 1 : Topografya düz veya düze yakın (eğim %0-2)’dır. I. Sınıf arazilerin kapladığı alan 57.556 ha olup il yüzölçümünün %2,3’ünü teşkil etmektedir. Bu arazilerin 15.728 ha’da kuru tarım, 27.446 ha’da sulu tarım yapılmaktadır. 5.670 ha’da çayır- mera alanı 1.261 ha’ da diğer kullanım içindir.

SINIF 2: Bu arazilerin toplam miktarı 156.103 ha. olup, il yüzölçümünün % 6,2’sini teşkil etmektedir. Bu arazilerin; 57.279 ha’da kuru tarım, 25.910 ha’da sulu tarım yapılmaktadır. 2. sınıf arazilerin 52.722 ha çayır-mer’a, 247 ha orman funda arazisi ve 2457 ha tarım dışı arazidir. Ortalama eğimi ise %1–6 arasındadır.

SINIF 3: Bu araziler 178.023 ha kapladığı alan ile il yüzölçümünün %7,1’ini teşkil eder. Bu alanların kullanım durumları ise şöyledir; 81.664 ha kuru tarım, 21.378 ha sulu tarım, 59.572ha çayır-mera, 1.032 ha tarım dışı arazi gibi dağılıma sahiptir.

SINIF 4: Bu araziler ilin 377.955 ha alanı ile %15‘ini kaplamaktadır.  Bu alanların kullanım durumları ise şöyledir; 98.851 ha’da kuru tarım, 4.335 ha’da sulu tarım, 246.968 ha’da çayır-mera, 18.453 ha’da orman –fundalık ve 841 ha. Tarım dışı alanlarıdır.

SINIF 5: 754 ha alanı ile ilin %0,03’ünü kaplamaktadır. 754 ha alanın tamamı çayır-mera alanıdır ve derin toprak profiline sahiptir.

SINIF 6: 450.655 ha alanı ile ilin %17’98’ini kaplar.  Bu toprakların kullanım durumları ise şöyledir; 72.644 ha’ında kuru tarım, 2.056 ha’ında sulu tarım yapılmaktadır.  Bu toprakların 348.212 ha’ında çayır-mera, 24.653 ha’ında orman –funda, 1.088 ha’ında yerleşim alanı mevcuttur.

SINIF 7: 1.173.628 ha alanı ile ilin % 46,82 ‘lik kısmını kaplar. 7. sınıf toprak alanlarının; 17.060 ha’ında kuru tarım yapılmaktadır. VII’ inci sınıf arazilerde 947.622 ha çayır-mera,  207.170 ha orman-funda, arazisi ve 1139 ha yerleşim alanı mevcuttur.

SINIF 8: 111.933. ha ile il topraklarının %4,47’sini oluşturur. Bu arazilerin toprak gruplarına göre dağılımı ise; 15.127 ha’ı yoğun yerleşim alanı, 722 hektarı su yüzeyi ve 96.084 ha’ı diğer arazilerden oluşmaktadır. Yerleşim alanları ise ilin 22.887 ha’lık kısmını kaplamaktadır. Bu alanların 1.203 ha’ı 1. sınıf arazilerde, 2.457 ha’ı 2. inci sınıf arazilerde, 1.032 ha’ı 3. üncü sınıf arazilerde, 841 ha’ı 4. üncü sınıf arazilerde bulunmaktadır.

 

3.3. Çayır mera alanlarının dağılımı

Erzurum ilinde çayır ve mera alanlarının toplamı 1.622.520 hektardır.         

Erzurum İli Çayır ve Mera Ot Verimi

	Alan (ha)	Kuru ot verimi (kg/ha)	Toplam verim (ton/yıl)
Çayır	74.141	600	44.485
Mera	1.548.379	300	464.514
Toplam	1.622.520	-----	508.999

İlin çayır mera alanları toprak derinliklerine göre, % 2’si derin, % 12’si orta derin,% 47’si sığ ve % 39’u çok sığ topraklardan oluşmaktadır. İlin çayır mera alanları eğimine göre, % 2’si düz, % 4 ’ü hafif, % 11’i orta , % 24’ü dik, % 34’ü çok dik ve % 25’i çok sarp topraklardan oluşmaktadır.

 

3.4.İşlenebilir Arazi

Toplam tarım arazisinin  %37,3’ü kullanım dışıdır. Göç, gelir düşüklüğü, verim düşüklüğü, v.b. pek çok nedenlerden dolayı 171.902 hektar arazi terk edilmiş olduğundan tarımsal amaçla kullanılmamaktadır. Bu araziler yem bitkileri ekilişinin teşvik edilmesi veya sulama imkânları artırılarak endüstri bitkileri veya baklagil üretiminde değerlendirilebilir.

3.5.Erzurum İlinde Tarım İşletmelerinin Faaliyet Alanlarına Göre Dağılımı

 

  Kaynak: Genel Tarım Sayımı,1991, DİE

 

3.6. Arazi Kullanım Durumu ve İşletmeler

Ülkemiz genelinde olduğu gibi Erzurum ilinde de tarımsal işletmeler küçük ve çok parçalı yapıdadır. İlde 68.341 adet tarım işletmesi mevcuttur. Bu işletmelerin tamamı aile işletmesi özelliğindedir. İl de tarım işletmeleri genellikle bitkisel ve hayvansal üretimi birlikte yapmakta ve bu işletmelerin oranı da %77 ‘yi (52.507) bulmaktadır. Bu işletmeleri sırasıyla %11 ’i (7.447) yalnızca bitkisel üretim yapan işletmeler ve %12’si de (8.387) yalnızca hayvansal üretim yapan işletmelerden oluşmaktadır. İlimizde işletmelerin yoğunlaştığı arazi büyüklüğü 20- 49 dekar arasındadır.

Tarımda İşletme Büyüklüğü ve Arazi Edinim Biçimi

Arazi Büyüklüğü (Da.)	İşletme Sayısı	Arazi (Da.)	Yalnız Kendi Arazisini İşleyenler		Arazi Kiralayıp, Kiraya vermeyenler
			A	B	A	B
Arazisi Olmayan	3.156	0	0	0	0	0
0-5	2.445	7.648	2.445	7.648	0	0
5-9	5.839	38.278	5.839	38.278	0	0
10-19	11.966	159.722	11.966	159.722	0	0
20-49	18.907	569.628	18.907	569.628	0	0
50-99	13.419	864.453	13.237	853.533	182	10.920
100-199	8.098	986.871	8.098	986.871	0	0
200-499	3.996	1.088.350	3.996	1.088.350	0	0
500-999	515	345.100	515	345.100	0	0
1000 ve Üstü	0	0	0	0	0	0
Toplam	68.341	4.060.050	65.003	4.049.130	182	10.920

Kaynak: Genel Tarım Sayımı,1991, DİE              A: İşletme Sayısı     B: Arazi Büyüklüğü (da)

İlimizde 68.341 adet işletme mevcut olup, yalnız kendi arazilerini işleyen işletme sayısı 65.003 adettir. Bu şekilde işlenen arazi 4.049.130 dekardır. 182 adet işletme ise başkasına ait 10.920 dekarlık araziyi kiracı veya ortakçı olarak işletmektedir.

1991 genel tarım sayımı hane halkı araştırma sonuçlarına göre Erzurum ilinde 4.060.050 da arazi 381.615 adet parça sayısından oluşmaktadır.  Türkiye genelinde olduğu gibi Erzurum ilindeki tarım işletmeleri, hızlı nüfus artışı, tarımın gelişim hızının nüfus artışını karşılamada yetersiz kalması ve miras yoluyla arazilerin bölünmesi gibi nedenlerle giderek küçülmüştür.

 

3.7. Sulama Durumu

Su ve yeraltı su kaynakları yılda 6265,5 hm³/yıl hacme (İlde toplam 5954 hm³/yıl akar su kaynağı bulunmaktadır) sahip olup bunun %97'u yüzey kaynaklardan oluşmaktadır (nehirler, göller). Erzurum ilinin toplam 460.252 ha tarım arazisinin %23’ü (107.990 ha’ı) sulanmakta olup,  %38’i (174.361 ha’ı) sulamaya açılacak ve %61’i (282.351 ha’ı) sulanabilecek alandır.

Sulanan alanın  %20 ‘si (21.976 ha) DSİ tarafından, %46’sı (49.810 ha) Köy Hizmetleri tarafından ve geriye kalan %34 ‘u (36.204 ha)  Halk tarafından sulamaya açılmıştır.

Tarım arazilerinin %37,8‘i (174.361 ha) sulamaya açılacak alandır. Bu alan için DSİ ve KHGM projelendirme çalışmaları devam etmektedir. KHGM 13.331,2 ha alanı gelecek 5 yılda sulamaya açmayı hedeflemektedir. DSİ ise 116.856 ha alanı sulama projesini ilk 5 yıllık hedef içerisine almıştır.(DSI ve KHGM).

 

3.8. İçme ve Kullanma Suyu

İl merkezinde içme su ihtiyacı yaklaşık 780 lt / sn dir. Erzurum Büyükşehir Belediyesi Erzurum ovasındaki 50 adet içme suyu kuyusundan 37,84 milyon m³ su çekmektedir. Palandöken dağı eteklerinden de 2,5 milyon m³ memba suyu şehir içme suyu olarak kullanılmaktadır. Bu şekilde şehre yılda toplam 40,34 milyon m³ su verilmektedir.

İnşaatı devam eden Erzurum İçme ve Sulama suyu projesinde yer alan Çat Barajının bitirilmesi ile Erzurum il merkezine 70,3 milyon m³ su verilecektir.

Çat barajındaki suyun içme ve kullanma kalitesinin artırılması için;

1-Baraj gölünün hemen bitişiğinde olan ve istimlâk işlemleri yapılmış olan Taşağıl ve Tüysüz köylerinin yerleşimleri kaldırılmalıdır.

2-Başköy ve Budaklar köylerinin atık sularının baraja ulaşması engellenmeli, Bu köylere ait atık suların baraj gölü dışına akıtılması için boru hattı döşenmelidir.

3- Baraj gölü çevresinin ağaçlandırılması su kalitesini olumlu yönde etkileyecektir.

4- Kontrol, koruma, takip, gözetleme amaçlı gerekli tedbirler alınmalıdır.

 

3.9. Hidroelektrik Enerji Kaynakları

Tortum gölündeki hidroelektrik santralinden yılda 91.098.200 Kws elektrik üretimi sağlanmakta olup, inşaatı devam eden Kuzgun baraj gölündeki santralin üretim kapasitesi yılda 36Gwh, Söylemez barajının elektrik üretim kapasitesi ise 250 Gwh’dir.

 

3.10.Su ve Balıkçılık Kaynakları

Doğal göller (660 ha), baraj rezervuar yüzeyleri (4.800 ha), gölet  rezervuarı yüzeyleri (426 ha) dır. Tortum gölünde kafes balıkçılığı yapılmakta olup ilimiz sınırları içinde bulunan nehir, çay ve derelerde kültür alabalığı üretimi yapılmaktadır. Söz konusu sularda ve göletlerde doğal alabalık ve sazan türleri sportif olarak avlanmaktadır. Göletlerde D.S.İ. ve Tarım Bakanlığı tarafından balıklandırma çalışmaları yapılmıştır.

Su ürünleri üretimi için yeterli miktarda su kaynağı vardır. Su kaynaklarının debisi ve sıcaklığı su ürünleri yetiştiriciliğine uygundur. Bu kaynaklarda toplam 160,6 ton/yıl alabalık üretilmektedir. Alabalık üretim ve pazarlamasına uluslararası rekabet şartları dikkate alınarak önem verilmelidir.

 

3.11. Nüfus 

2000 yılı Erzurum İli toplam nüfusu 937.389 olup % 40,2’si kırsal alanda yaşamaktadır. Göç nedeniyle kırsal nüfusta hızlı bir azalma görülmektedir. 2000 yılı nüfus sayımına göre İl nüfusunda %10’luk bir artış görünmesine rağmen Köy nüfusundaki % -17,12 ’lik azalış köyden kente hızlı bir göçün olmasının sonucudur.

 

3.12. Örgütlenme Durumu

İl de 21 adet 12854 üyeli Tarım Kredi Kooperatifi, 61 adet 5165 üyeli Tarımsal Kalkınma Kooperatifi,  27 adet 4097 üyeli Sulama Kooperatifi, 1 adet 93 üyeli Su Ürünleri Kooperatifi,  1 adet 51738 üyeli Pancar Ekicileri Kooperatifi bulunmaktadır.

İlde örgütlü tarımsal yapı mevcut olmasına rağmen istenilen düzeyde değildir. Kooperatiflerin çoğu kuruluş amaçları doğrultusunda çalışmamaktadır ve faal olma oranları çok düşüktür. Örgütlenme bilinci artırılmalıdır. Üretici Birlikleri Yasası çiftçi örgütlenmesini olumlu yönde etkileyecektir.

 

ERZURUM BÖLGESİ BİRLİK ÇALIŞMALARI

 

Adı	Kuruluş Yılı	Çalışma Bölgesi	Ortak Sayısı
Erzurum Bölgesi Sulama Koop. Birliği	1999	Erzincan-Bayburt	16
		Gümüşhane
Erzurum Bölgesi Hayvancılık Koop. Birliği	2004	Erzincan-Bayburt	26
		Ağrı
Erzurum İli Damızlık Sığır Yetişt. Birliği	2001	Erzurum	160
Arı Yetiştiricileri Birliği	2003	Erzurum	100
Koyun Yetiştiricileri Birliği	2006	Erzurum	60
Ziraat Odaları	İlimizde Merkez, Aşkale, Horasan, Ilıca, Karaçoban, Karayazı, Köprüköy, Narman, Oltu, Pasinler, Tortum, Uzundere, Çat İlçeleri olmak üzere toplam 13 adet Ziraat odası mevcuttur.

 

3.13. Hayvansal Üretim

Hayvancılık ilin en önemli geçim kaynağından biridir. İl genelinde yerli ırktan, melez ve kültür ırkına doğru geçiş eğilimi fazladır. Et ve süt üretiminin yanında bal üretimi yapılmaktadır. Özellikle Erzurum balı Türkiye’de yayla ve meralardaki bitki örtüsünden kaynaklanan özelliğinden dolayı ismen bilinmektedir.

İl topraklarının  % 64,73’ünün çayır-mera alanlarıyla kaplı olması kaba yem ihtiyacının karşılanması bakımından hayvan yetiştiriciliği için bir avantajdır.

Süt verimi B.B yıllık ortalama 2390 kg/ baş dır. K.B yıllık ortalama 110 kg/ baş dır. Balda verim 16,5 kg/ kovandır. Sınıflandırma, paketleme ve sertifikasyon işlemleri yapıldığı zaman kaliteli bal üretimi artacaktır.

3.14. Hububat Üretimi

İldeki tarım alanların %34,7’ si hububat arazisi ve %15,7’si nadas arazisi olarak kullanılmaktadır. Buğdaydan başka arpa, yulaf, çavdar üretimi yapılmaktadır. Buğday ve arpa verimi Türkiye ortalamasının altındadır. Hububat üretiminde nadas+hububat sistemi uygulanmaktadır. Üretim değeri ve miktar açısından buğday ilde üretilen hububat içerisinde ilk sırada yer almaktadır.

Nadas alanları ve boş bırakılmış arazilerin üretime kazandırılması ve verimi yüksek tohum kullanılması durumunda birim alandan daha yüksek verim alınması sağlanacaktır.

3.15. Şeker Pancarı, Patates, Ayçiçeği Üretimi

Endüstri bitkileri arasında en fazla üretimi yapılan ürünler şeker pancarı ve patatestir. Şeker Kanunu nedeniyle şeker pancarı ekim alanlarında daralma meydana gelmiş ve üretim azalmıştır.

Şeker pancarı ekim alanlarında yem bitkisi ve ayçiçeği üretimi için potansiyel mevcuttur. Pasinler ilçesinde çerezlik ayçiçeği üretimi yapılmaktadır. Karadeniz Birlik aracılığı ile Pasinler ve Ilıca ilçelerinde yağlık ayçiçeği üretimi birkaç yıl denenmiş iyi netice alınmamıştır. Başarısızlığın sebepleri üzerinde durulmalıdır.

Şeker fabrikasını özelleştirme sürecine alındığında şeker pancarı yetiştiricilerinin fabrikayı satın alması imkânı araştırılmalı, fabrikanın ekonomik olarak çalışıp-çalışmayacağının hesabı iyi yapılmalı, fabrika Erzurum halkına kazandırılmalıdır.

 

3.16. Kaba Yem Üretimi  

İl genelinde kaba yem üretimindeki dağılım incelendiğinde; kaba yem ihtiyacının %55’inin Çayır ve Meralardan elde edilen otlardan karşılandığı görülmektedir. İkinci sıradaki kaba yem kaynağı ise tahıllardan elde edilen samandır. (%27). Kaliteli kaba yem üretimi açısından bakıldığında ise ilde yem bitkileri üretiminin yetersiz kaldığı görülmektedir. İlde üretilen kaba yemin %11 ’i yonca,  %3’ü Korunga %0,23’ü mısır silajıdır.

İldeki ekili alanların % 8’i yem bitkileri üretimine ayrılmıştır. Erzurum da üretilen Yonca, Korunga,  Fiğ ve kuru ot verim olarak Türkiye ortalamasının altındadır.

Erzurum Kaba Yem Üretimi

Ürün Cinsi	Ekiliş Alanı (ha.)	Toplam üretim	Toplam üretim
		(Ton/Yıl)	İçindeki % oran
Yonca (kuru ot)	18.627	101.183	11,14
Korunga (Kuru ot)	8.159	27.088	2,98
Mısır Silajı	53	2.130	0,23
Fiğ	7.879	27.730	3,05
Buğday Samanı	105.209	184.116	20,26
Arpa Samanı	49.794	57.263	6,30
Yulaf Samanı	67	54	0,01
Çayır	74.141	44.485	4,90
Mera	1.548.379	464.514	51,13
Toplam	1.812.308	908.563	100

 

3.17. Orman ve Fundalıklar

Erzurum yüzölçümünün % 9’unu (221.525 ha) orman ve fundalık alanlar oluşturmaktadır. Ormanlar ağırlıklı olarak Sarıçam, Ladin, Meşe, Titrek Kavak, Dişbudak, Karaağaç ve Ardıç’tan oluşmaktadır.

İspir, Oltu. Olur, Pazaryolu, Tortum, Uzundere ilçelerinde Erzurum ormanlarının %92’lik kısmı, Hınıs, Horasan, Karaçoban, Narman ve Şenkaya ilçelerinde %8’lik kısmı yer almaktadır. Diğer bölgelerde genel manada ormanlık alan yoktur.

Doğal ve plantasyon olarak 221.524,5 ha orman bulunmaktadır. İl arazisinin % 8 kadarı orman örtüsü ile kaplıdır. Bu ormanlar, daha çok ilin kuzey doğu kesimin de İspir, Oltu, Tortum, Narman, Olur ve Şenkaya da toplanmıştır. Sarıçam ve meşe toplulukları Oltu, Şenkaya ve Olur yörelerinde yoğunluk kazanmıştır. Bunların yanı sıra azda olsa Karaağaç ve Ardıç’a da rastlanır. Çoruh vadisinden Yusufeli’ne gidildikçe sarıçamların yanında ladinlerin de yer aldığı görülür. İlin batı ve güney kesimi ormandan tamamen yoksun bulunmaktadır.

Batıda Aşkale ile Tercan arasında bozuk meşe ormanlarına rastlanır. Orman içi ve civarındaki köyler orman köyleri olarak kabul edilmiş olup buralara muhafaza amaçlı özel yardımlar sağlanmıştır. Or-Köy tarafından orman köylerinde Süt sığırcılığı, süt koyunculuğu, seracılık, arıcılık, besicilik ve alabalık yetiştiriciliği projeleri uygulanmıştır.