4.1. HAYVANCILIK, PROBLEMLER, ÇÖZÜM ÖNERİLERİ

4.1.1.Türkiye'de, AB Ülkelerinde ve Dünyada Bazı Hayvan Varlığının Kıyaslaması

Veriler		Türkiye	AB	Dünya	TR/AB (%)	TR/Dünya (%)
Hayvan Sayıları	Sığır	10.548.000	81.414.884	1.349.477.690	13	0,8
	Koyun	26.972.000	106.965.782	1.031.075.470	25,2	2,6
	Keçi	7.022.000	11.876.618	737.416.818	59,1	1
	Tavuk	217.575.000	-.	15.526.260.000	-.-	1,4
Et Üretimi	Sığır	331.590	7.453.897	56.096.074	4,4	0,6
	Koyun	85.661	952.211	7.596.935	9	1,1
	Keçi	16.138	81.492	3.885.320	19,8	0,4
	Tavuk	614.726	-.-	61.228.725	-.-	1
Süt Üretimi	İnek	8.489.082	122.147.126	495.837.481	6,9	1,7
	Koyun	723.346	2.181.382	8.145.693	33,2	8,9
	Keçi	219.795	1.443.782	11.767.278	15,2	1,9

Kaynak DİE 2003 tarımsal yapı

 

 

4.1.2. Erzurum İli Hayvan varlığı

BÜYÜKBAŞ	SIĞIR	KÜLTÜR	16.393
		K.MELEZ	177.732
		YERLİ	334.672
	SIĞIR TOPLAMI		528.797
	MANDA		1.288
	BÜYÜKBAŞ TOPLAMI		530.085
KÜÇÜKBAŞ	KOYUN		734.974
	KIL KEÇİSİ		83.974
	KÜÇÜKBAŞ TOPLAMI		818.948
TEK TIRNAKLI	AT		9.651
	EŞEK		7.567
	KATIR		1.207
	TEK TIRNAKLI TOPLAMI		18.425
KÜÇÜK EVCİL	TAVUK		344.607
	HİNDİ		20.197
	ÖRDEK		3.664
	KAZ		22.838
	KÜÇÜK EVCİL TOPLAMI		391.306
ARICILIK	ARI KOVANI		91.615

Kaynak DİE 2003 tarımsal yapı

 

4.1.3. Erzurum İli Büyükbaş Hayvan Varlığı

 Erzurum İlinde 2004 yılı itibariyle büyük baş hayvan varlığı 540.156 adet olup, Türkiye büyükbaş hayvan varlığı yaklaşık 10.000.000 adettir. Erzurum ili büyükbaş hayvan varlığı % 5 ine tekabül etmektedir. Erzurum sahip olduğu büyük baş hayvan varlığı açısından Türkiye’de 1.ildir. Bu nedenle hayvancılık Erzurum için önemli bir ekonomik güçtür.

Büyükbaş Hayvan Varlığının Yıllar ve Irklar Üzerinden Dağılımları ( 1992 -  2004)

Yıllar	Yerli	%	Melez	%	Kültür	%	Toplam	Manda	%	B.Baş
										Toplamı
1992	428383	81,9	82131	15,7	11993	2,2	522507	3991	0,7	526498
1993	382849	77,2	105003	20,6	11136	2,1	508988	3600	0,7	512588
1994	415400	76,8	112089	20,7	13345	2,4	540834	3944	0,7	544778
1995	432577	74,2	131257	22,5	18839	3,2	582674	3718	0,6	586391
1996	438494	73,9	136743	23	17883	3	593120	3208	0,5	596328
1997	370580	71,5	135339	26,1	12365	2,3	518284	1762	0,3	520046
1998	382077	69,3	155167	28,1	14025	2,5	551269	1709	0,3	552978
1999	378230	68,1	160676	28,9	16253	2,9	555159	2102	0,3	557261
2000	363974	66,8	165399	30,3	15656	2,8	545029	2153	0,3	547182
2001	327980	61,3	190326	35,5	16612	3,1	534918	2195	0,4	537113
2002	345170	62	193290	34,7	17627	3,1	556087	2308	0,4	558395
2003	318097	60.4	191310	36.3	17369	3,1	526776	1575	0.3	528351
2004	329188	61,1	193098	35,8	16366	3	538652	1504	0,2	540156

Kaynak DİE 2003 tarımsal yapı

Erzurum’un Merkez-Aşkale-Ilıca-Köprüköy-Pasinler ilçelerinde %32’ payla hayvan yetiştiriciliği yüksek oranda yapılmaktadır. Daha sonra sırasıyla % 27’le Hınıs-Horasan-Karaçoban-Narman-Şenkaya ilçelerinde, %22’le Çat-Karayazı-Tekman ilçelerinde ve en son sırada da %19 İspir-Oltu-Olur-Pazaryolu-Tortum-Uzundere ilçelerinde hayvan yetiştiriciliği yapılmaktadır.

 

4.1.4. Erzurum İli Küçükbaş Hayvan Varlığı

Erzurum ilinde yetiştirilen koyunların %97’den fazlasını yerli koyun ırkı olan Morkaraman, keçilerin ise tamamına yakınını yerli ırk olan kıl keçisi oluşturmaktadır.

Erzurum İli Son On beş Yılın Küçük Baş Hayvan Sayıları

Yıllar	Koyun	Kıl Keçisi	K.Baş Toplamı
1992	1.619.446	124.933	1.744.379
1995	1.382.097	111.763	1.493.860
1998	961.059	102.258	1.063.317
2000	860.315	96.302	956.617
2001	758.432	87.537	845.969
2007	734.354	85.866	820.220

Kaynak İl Tarım Müdürlüğü

Erzurum’un yüksek yayla ve meraları koyunculuğa çok elverişlidir. Tablo incelendiğinde küçükbaş hayvan varlığının sürekli azalma eğiliminde olduğu görülmektedir. Çoban temininde görülen aksaklıklar ve özellikle kadınların ilgilerinin azalması bunun en önemli nedenidir. Avrupa da çobanlık eğitimi veren okulların olduğunu hatırlatalım.

DİE verileri son on yıllık dönemde Türkiye geneli küçükbaş hayvan varlığında (koyun %27,4 kıl keçisi %22,4 ) önemli ölçüde azalma olduğunu göstermektedir.

Türkiye genelinde (2007 D.İ.E.) mevcut küçükbaş hayvan sayısı 34.000.000. adet olup bu rakamın  % 2,4‘ ü Erzurum’da bulunmaktadır.

Son yıllarda küçükbaş hayvan popülâsyonunda meydana gelen hızlı azalma sonucunda meraya olan baskının azalması nedeniyle, mera imkânlarının belli ölçüde de olsa iyileşmesi sonucunu doğurmuştur. Bu durum sektörde pazara yönelik hayvansal üretimin artacağı beklentisini doğurmaktadır. Bu artış gerçekleştiğinde ıslah çalışmalarına olan talebin artması da beklenebilir.

Koyunculuğun yeniden canlanması için proje ve destekleme çalışmaları yoğunlaştırılmalı, tüketimde küçükbaş hayvanların payı artırılmalıdır. Küçükbaş hayvan sayısının artması ile birlikte mera kapasitesinin bozulmaması için otlatma planları uygulanmalıdır.

 

Erzurum ili ilçeler üzerinden küçükbaş hayvan varlığı (İl Tarım Müdürlüğü- 2006)  

	Küçükbaş Hayvan Sayısı
	Koyun	Kıl Keçisi	Toplam Küçükbaş
MERKEZ	49.350	4.160	53.510
AŞKALE	20.840	3.190	24.030
ÇAT	68.000	10.550	78.550
HINIS	47.200	8.900	56.100
HORASAN	82.380	4.570	86.950
ILICA	25.640	1.305	26.945
İSPİR	22.311	7.954	30.265
KARAÇOBAN	57.410	2.150	59.560
KARAYAZI	149.611	11.900	161.511
KÖPRÜKÖY	34.961	3.400	38.361
NARMAN	3.695	590	4.285
OLTU	15.201	2.086	17.287
OLUR	7.550	2.805	10.355
PASİNLER	34.000	1.740	35.740
PAZARYOLU	4.670	179	4.849
ŞENKAYA	18.355	5.145	23.500
TEKMAN	78..700	7.150	85.850
TORTUM	8.250	2.150	10.400
UZUNDERE	6.850	4.050	10.900
TOPLAM	734.974	83.974	818.948

Kaynak İl Tarım Müdürlüğü

Erzurum ilinde Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışma Fonu (SYDF) ve TKB kaynaklı projelerle damızlık koyun ve koç dağıtımı yapılarak, eldeki mevcut koyun ırkının daha yüksek verimli ırklara dönüşümü teşvik edilmektedir.

 

4.1.5. Hayvan barınakları (Ahır ve Ağıllar)

Hayvanların büyük bölümü barınma şartları kötü, havasız ahırlarda tutulmaktadır. Çiftçiler kendi imkânlarıyla ahır ve ağıl yapmaktadır. Bu konuda İl Tarım Müdürlüğü ve Atatürk Üniversitesi Ziraat- Veteriner Fakülteleri tarafından hazırlanan örnek projelerle çiftçiler yönlendirilmeli, kaynak israfının önüne geçilmelidir. Kötü barınma ile oluşan ortamlarda hayvan hastalıkları artmakta, yanlış sağım teknikleri Mastitis (Meme iltihabı) ve diğer enfeksiyonlara neden olmaktadır.

Üretilen sütün öncelikle işletmelerde (Ahır ve ağıllarda sağım sırasında) temiz üretilmesi temin edilmelidir. Bu konuda çiftçi aileleri bilgilendirilmelidir. Temizlik hususu çok önemlidir.

Sütün nakli sırasında gerek köy içi, gerek köyler arası yolların kurak geçen yaz aylarında toz duman olması çözülmesi gereken başka bir sıkıntıdır. Bu nedenle süt toplama merkezlerinin oluşturulması önemlidir. Bu sahada çalışanlar Erzurum da sütten mamul ettikleri peyniri pazarlamada zorlandıklarını ifade etmektedirler.

Her köye modern bir veya birkaç adet adet ahır ve ağıl projesi uygulamaya konulmalı, köylerde yapılacak yatırımlara örnek teşkil etmesi temin edilmelidir. Şehirlerde ev yapan TOKİ’ nin benzeri bir örgütlenme ile köylerde uzun vadeli ve bedeli mukabilinde proje uygulanabilir.

 

4.1.6. Hayvan ırklarının ıslahı

 Hayvancılığımızın verim ve ırk yönünden geliştirilmesi Erzurum’un temel meselelerinden biridir. Günümüzde üretmekten ziyade, kaliteli ve rekabet edebilir fiyattan üretmek ve pazarlamak çok önemli hale gelmiştir.

İlimiz geniş mera alanlarına, yaylalara ve otlaklara sahiptir. Bu nedenle bölgemize adapte olmuş merada yayılma ve otlama özelliği olan hayvan varlığımızın muhafaza edilmesi ve/veya ıslah çalışmaları yapılırken bu hususa dikkat edilmesi önemlidir. Yerli hayvanlarımız yaz aylarında sürekli olarak merada (yatak malı) gece gündüz kalarak beslenebilmektedir. Bu husus işgücünü ve hayvanlarda enerjini kaybını (meraya gidiş-dönüş olmadığından) azaltmaktadır. Yayla ve meralarda otlayan hayvanların etleri sağlıklı ve lezzetli olmaktadır. Ürünün tabii şartlarda yetiştirilmesi ve damak lezzeti son yıllarda ön plana çıkmaya başlamıştır.

İklim ve ortam yönünden bölgeye adapte olmuş bu hayvanlar hastalıklara karşı daha mukavimdir. Küçük cüsseye sahip olan bu hayvanlar özellikle kurban olarak ülkemizin her şehrinde kolayca pazar bulabilmektedir. Bu nedenle ıslah çalışmaları yapılırken köyün arazi ve mera özellikleri ve çiftçi şartları mutlaka dikkate alınmalıdır.

Hayvan ıslahı konusunda uzun yıllardan beri ilimizde çalışmalar devam etmektedir. Bu konuda çok sayıda proje uygulanmıştır. Dışarıdan ithal olarak getirilen hayvanların birçoğu ilimizin iklim özellikleri ve çiftçilerimizin uygun ortam ve imkân temin edememesi sebebiyle satılma ve kesim ile çiftçinin elinden çıkmış, bir kısmı telef olmuş, çiftçilerin eline borçlanma dışında hiçbir şey geçmemiştir. Getirilen hayvanları muhafaza için uygun barınakların bulunmaması, mera hayvancılığının yaygın olduğu ilimizde bu hayvanların yerli hayvanlarla birlikte merada, yaylada otlatmaya çıkarılması, bakım ve beslenmede bilgi yetersizliği bunun en önemli sebebidir.

İlimizde besi ve süt hayvancılığına uygun ırkların fazla sayıda olmaması nedeniyle verim düşük olmaktadır. Kaliteli damızlık hayvan sayısı yetersizdir. Çiftçilerin suni tohumlama uygulamalarını benimsememesi, Köylerin il ve ilçe merkezlerine uzak olması, köyler arası mesafelerin uzak olması nedeniyle veteriner hizmetlerinin yeterince verilememesi, suni tohumlamada zamanlamanın iyi yapılamaması ve tohumlanacak hayvanın ırkına uygun tohumlama yapılmaması gibi sebepleri problem olarak sıralayabiliriz.

Erzurum da yürütülen tohumlama çalışmaları için önceki yıllarda çok sayıda boğa alınarak köylere dağıtılmıştır. İl Özel İdare Müdürlüğü tarafından en son 1998 yılında 25 adet tabii tohumlama boğası alınmış, köylere dağıtılmış, çalışmanın verimli olmadığına kanaat getirilerek tabii tohumlama için boğa alım ve dağıtım işine son verilmiştir. 2000 yılından itibaren tüm İlçe Tarım Müdürlüklerine Suni Tohumlama Alet ve Ekipmanı İl Özel İdare Müdürlüğü Bütçesinden projeli olarak alınmış ve her ilçede sun-i tohumlama faaliyetine başlanmıştır.

Suni tohumlama çalışmalarında başarı sağlamak için son yıllarda destekleme ve proje çalışmaları artmıştır. Suni tohumlama çalışmalarında veteriner-hekimlere tohumlanan her hayvan için 36 YTL ödeme yapılmaktadır. Bu uygulama hatalı çalışma ortamı oluşturmuştur. Erzurum’da tohumlanan hayvan sayısı 2006 yılında 45.000 e yaklaştığı halde, doğan danalar incelendiğinde suni tohumlama ile alınan (melez veya saf) yavruların sayısı çok düşük seviyelerde kalmıştır.

Bunun yerine tohumlanan her hayvan için veteriner-hekime 10 YTL ödenmeli, ıslah edilmiş olarak doğan/tespit edilen her dana için ise veteriner-hekime ayrıca 50 YTL daha ödenmelidir. Bu sayede tohum atılan hayvan sayısını artırmak yerine, doğan dana sayısını artırmak için veteriner- hekimler daha titiz bir çalışma içerisine girecekler, kaynak israfı ve yanlış eğilimler engellenmiş olacaktır. Suni tohumlamada özellikle işletmesi uygun olan çiftçilere yönelik çalışmalara ağırlık verilmelidir.

 Hayvan ırkının ıslahı için ayrıca aile başına iki adet olmak üzere hayvan dağıtılması projeleri uygulanmaktadır. Çiftçilere birer ikişer hayvan dağıtmak yerine ilimizin hatta bölgemizin muhtelif yerlerinde damızlık yetiştirme çiftliklerinin kurulması daha verimli olacaktır. Çiftçiler ücreti mukabilinde bu çiftliklerden hayvanlarını temin edebilmelidir. Bu çiftliklerde doğan danaların ilimiz iklim ve şartlarına adaptasyonu daha kolay olacaktır.

Ayrıca ev ihtiyacını görmek için üretim yapan çiftçiler yerine, piyasaya ürün sunmak amacında olan ve ticari işletme olarak yetiştiricilik yapanların/yapacak olanların desteklenmesi daha iyi netice verecektir.

Uygulanan projelerde sacayağının birisi daima noksan kalmaktadır. Barınma, Beslenme, Üretim ve Pazarlama birlikte planlanmalı, projelendirilmelidir.

 

4.1.7. Erzurum’da üretilen et organiktir.

Erzurum tabii kirlenmenin en az olduğu illerden birisidir. Tarım arazilerinde hayvan varlığının fazla olmasından dolayı kimyasal gübreden ziyade hayvan gübresi kullanılmaktadır. Erzurum’un yüksek yaylaları hayvanların tabii ortamda beslenmesine imkân tanımaktadır. Erzurum’da yetiştirilen etin Organik (Ekolojik) et olarak pazarlanmasının yolları araştırılmalıdır.

Erzurum’da yetiştirilen hayvanlardan elde edilen Kırmızı Et dünya markası haline getirilmeli, coğrafi işaretler ile patent hakları elde edilerek ülke içinde ve dünya ülkelerine pazarlanması temin edilmelidir. Reklâm ve tanıtım çalışmalarına ağırlık verilmeli, tertemiz dere suları ve yeşil yayla görüntüleri ile satışlar desteklenmelidir.

 

4.1.8. Hayvan hastalıkları ile mücadele

 Hayvan hastalıklarının önlenmesi için aşılama çalışmalarına ağırlık verilmelidir. Çoğunlukla Batı ve Orta Anadolu illerinin iklimleri dikkate alınarak Bakanlıkça uygulamaya konulan aşılama programları İlimize ve bölgemize uymamaktadır. Erzurum’da hayvanlar meraya çıkmadan hemen önce ve özellikle yaylalara çıkmadan önce ilkbahar aşılamaları tamamlanmalıdır. Sonbahar dönemi aşılamaları hayvanlar yayladan döndükten hemen sonra köy yollarının kar yağışı ile kapanmasından önce yapılıp bitirilmelidir.

 Aşı ihtiyacı bu hususlar dikkate alınarak uygun zamanda tedarik edilmelidir. Aşı yaptırmaktan imtina eden çiftçilere yasal müeyyideler uygulanarak ilimiz hatta bölgemiz hayvan hastalıklarından arınmış hale getirilmelidir. İnsanlara bulaşma riski olan hayvan hastalıklarına (Şarbon, Burusalla, Kuduz, Tavuk vebası gibi) derhal müdahale edilmeli gerekli yasal tedbirler alınarak toplum sağlığı korunmalıdır. Ahır ve ağıl dezenfeksiyonuna önem verilmelidir.

Halk bilgilendirilerek, veteriner-hekim kontrolü dışında kesilen hayvanların et ve sakatatlarına rağbet etmesi engellenmelidir. Kontrolsüz hayvan kesiminin önüne geçilmelidir. Sakatatların pazara sevk edilmesi ve pazarlandığı işyerlerine düzenleme getirilmeli ve halkın sağlıklı ürün tüketmesi temin edilmelidir.

 

4.1.9. Hayvan hareketleri

Menşe Şahadetnamesi ve Hayvan Sağlık Raporu olmadan yapılan hayvan hareketlerinin önüne geçilmelidir. İlimize dışarıdan gelen göçer hayvan sahiplerinin ilimize geliş ve dönüşleri takvime bağlanmalı aşırı otlatmanın ve mera tahribatının önüne geçilmelidir.

 

4.1.10. Et Balık Kurumu/Kesimhaneler

Özelleştirme kapsamına alınan, henüz özelleştirilmeyen ancak ileride özelleştirilmesi gündeme gelecek olan Et Balık Kurumunun kapatılacağı, arsasına park-bahçe yapılacağı, Dumlu yolunda ise yeni Kombina yapılacağı gündemdedir.

Erzurum ilinde Oral Et Entegre tesisi yüksek kesim kapasitesi ve ileri teknolojisine rağmen atıl olarak bulunmaktadır. Yine çok sayıda kesimhane bulunmaktadır. Bu tesislerin işletilmesi üreticimizin hayvanlarını canlı olarak pazara sevk etme mecburiyetini azaltacaktır.

Ekonomik refah seviyesinin yükselmesi, fiyatı ikinci dereceden önemli kriter olmaya itebilmektedir. Uygun kesim, kalite ve hijyen bu sahada ön plana çıkmıştır.

 

4.1.11. Yetiştirici birlikleri

Erzurum’daki çiftçiler çalıştıkları sahalar dikkate alınarak, Hayvan yetiştiricileri (büyükbaş ve küçükbaş) birliği, damızlık hayvan yetiştiriciler birliği, besiciler birliği, Arı ve bal üretenler birliği v.b şeklinde örgütlenmesi çalışmaları başlamıştır.

Birliklerin bürokratik işleyişi ve işlevi konusunda çiftçilerimiz yeterli bilgiye sahip değildir. Bu nedenle tarım ile ilgili birlikler çiftçilerden çok, onları yönlendirip yönetmeyi düşünen kişilerce kurulmakta, çoğu kez netice olumsuz olmaktadır. Birlikler bizzat üretici olan çiftçiler tarafından kurulmalı ve yönetilmelidir.

 

4.1.12. Yem bitkileri üretimi

Erzurum’da yem bitkileri üretimi şu an için yeterli seviyede değildir. Yerli ırklara yaz dönemi boyunca mera beslemesi sırasında ilave yem verilmemektedir. Bunun nedeni yem fiyatlarının yüksek olmasıdır. Kış aylarında da hayvanlar besin değeri düşük ot/saman veya kuru ot ile beslenmektedir. Kötü beslenme sonucu yeni doğan danaların doğum ağırlıkları düşük olmakta ve ineklerin süt veriminin düşük olması buzağıların büyüme hızını yavaşlatmaktadır. Kötü beslenme sonucu canlı ağırlık artışı düşük olmakta,  genç erkek hayvanların besi süreleri 30 aydan daha uzun sürmektedir.

 

2005/8503 SAYILI KARARNAME KAPSAMINDA UYGULANAN YEM BİTKİLERİ EKİLİŞLERİ
	EKİLİŞLER
	Mür.	Onayl.	Yonca	Korunga	Fiğ	M.Fiği	S.Mısır	Tritikale	S. Otu	TOPLAM
	Çift.S.	Prj.
MERKEZ	870	847	8596	3026	12518,3	0	223	181,2	48	24592,5
AŞKALE	229	205	2176	1256	701	0	108	9	33	4283
ÇAT	59	59	439	332	106	0	12,6	0	0	889,6
HINIS	363	327	2358	1121,6	4511	0	274,6	0	0	8355
HORASAN	672	652	637	2800	16521	0	417	0	50	20425
ILICA	546	546	6354	1477	6200	0	88	336	0	14455
İSPİR	321	300	626	851	1265	0	15	0	0	2757
KARAÇOBAN	320	284	2397	367	4775	0	132	0	0	7671
KARAYAZI	35	31	327	454	0	0	0	0	0	781
KÖPRÜKÖY	438	438	869	1395	5673	51,6	375,8	202,5	0	8566
NARMAN	582	582	1361	946,5	9992	0	122,7	34	0	12456
OLTU	193	173	757,2	400,4	601,3	0	23	0	0	1784
OLUR	192	191	629	326	218	525	0	10	0	1698
PASİNLER	896	902	3817	3248	13966		4674	196	0	25901
PAZARYOLU	180	170	497	185,5	1491,45	0	0	0	0	2174
ŞENKAYA	258	254	616,6	1784,7	689,7	0	51,5	514,3	0	3657
TEKMAN	74	61	21	944,6	0	0	0	0	0	965,6
TORTUM	131	118	623	407,9	144,6	0	12	11,3	0	1198,8
UZUNDERE	64	64	149,3	90,5	292,5	0	22	0	0	554,4
TOPLAM	6423	6204	32344	20922,8	77280,6	576,6	6551	1494,3	131	142609,5

Kaynak İl Tarım Müdürlüğü  (2005 Yılı İcmali)

 

Hayvancılığın en önemli girdisi olan kaba yem ve kesif yem üretimi arttırılmalıdır. Yem bitkileri ekilişi yaygınlaştırılmalı, Yonca, korunga, fiğin yanında mısır, silajlık mısır, sudan otu gibi yem bitkilerinin tanıtımı ile ekilişleri sağlanmalıdır. Yem bitkisi üretimi yapan çiftçiler Tarım ve Köyişleri Bakanlığınca desteklenmektedir. Erzurum’un birçok ilçesinde çiftçiler bu bilince henüz ulaşmamış olduklarından eğitim çalışmalarına ağırlık verilmelidir.

4.1.13. Kanatlı Hayvan Varlığı

Tavukçuluk sektörü Türkiye’de 1960’lı yıllardan sonra hızlı ve sürekli bir büyüme göstermiştir. Bu büyümede sektöre yapılan büyük yatırımlar kadar sektörün mukayeseli avantajları da rol oynamıştır. Tavukçuluğun bu avantajlarından yararlanılarak üretiminin geliştirilmesi yeni istihdam imkânlarının oluşturulması yoluyla ekonomik, köyden kente göçün azaltılması yoluyla da sosyal yararlar sağlamıştır.

Fakat Erzurum ilinde iklim, çiftçi alışkanlıkları, alt yapı, pazar ve maliyet gibi sorunlar sebebiyle yumurta tavukçuluğu amacıyla açılan işletmeler (Erzurum merkez Ortadüzü köyü ve Oltu ilçesinde) başarıya ulaşmamıştır. Çorum, Amasya, Manisa, Bursa, Kütahya, gibi şehirlerde yüzlerce üretici örgütlü olarak çalıştıklarından, pazarda söz sahibidirler. Tek tesisle veya birkaç kümesle bu sahada Erzurum’un başarılı olma şansı yoktur.

Et tavukçuluğu bölgemiz için daha uygundur. Et tavukçuluğu (Broler yetiştiriciliği) Aşkale, Ilıca (Kandilli), Oltu, Uzundere ilçelerinde uzun yıllar yapılmıştır. Kümeslerin yalıtımı ile ısıtma giderleri en önemli problemi teşkil etmiştir. Damızlık üretiminin ilimizde olmaması ve yem maliyetleri de diğer sıkıntılardır. İlimizde yeniden geniş çapta üretim yapılması için, üretim yapan firmalarla gerekli değerlendirmeler ve çalışmalar yapılmalıdır.

4.1.14. Kovan Varlığı - Arıcılık

Bal şifadır. Arılar bitkisel üretimde tozlanmanın en önemli unsurudur. Erzurum İlinin coğrafik yapısı, iklim ve bitki örtüsü arıcılık için çok elverişlidir.

Arıcılık düz ova alanlarından ziyade vadi ve havzalarda daha verimli şekilde yapılmaktadır. Geniş ovaların olduğu alanlarda bitkilerin polen ve nektar dönemleri kısa sürmektedir. Hâlbuki vadilerde taban ile en yüksek kısım arasında 500- 2000 m. rakım farklılığı bulunmaktadır.  Arılar 10 km mesafeye kadar polen ve nektar toplayabilmektedir. İlimiz derin vadi ve havzalara sahip olduğundan arıcılığa, dolayısıyla bal üretimine çok elverişlidir.

Erzurum ili zengin nektar kaynaklarına sahip olduğundan ve üretilen balın Türkiye pazarında çiçek balı olarak yüksek fiyatla satılmasından dolayı bölge göçer arıcılar için de cazip hale gelmiştir. Balın kaliteli üretilmesi önemlidir. İçerisinde kimyasal katkı- kalıntı olmaması, uygun ve yeterli dozda ilaçlama yapılması da önemlidir.

Üretim sonrasında balın kalitesi takip edilmelidir. Karbon 14 cihazı ile bal içerisindeki şekerlerin karbon bağları üzerinden tespiti çok kolay yapılabilmektedir. Doğu Anadolu bölgesindeki İl Kontrol Laboratuarlarında bu cihaz bulunmamaktadır. Laboratuar kontrollerinin yeterince yapılamaması, bölgemizin ve ilimizin yerli bal üreticileri/toptancıları/tüketicileri aleyhine neticeler doğurabilmektedir.

Bölgemizde/İlimizde glikozdan imal edilmiş taklit bal satışı yapıldığı tespit edilmiş bir gerçektir. Glikozdan imal edilmiş mayonez benzeri mamuller içerisine bir miktar bal ekleyerek yapılan tağşiş ürünlerde zaman-zaman piyasaya sürülmektedir. Kontrol hizmetlerinin hızlanması için bu cihaz Erzurum’a kazandırılmalıdır.

Ardahan, Posof, Borçka, Yusufeli, İspir, Tortum, Uzundere, Oltu, Olur, Şenkaya, Göle arasında kalan araziler Kafkas Arısı gen merkezi olarak koruma altına alınmalı, bu alanlara göçer arıcıların girmesi engellenerek bölgemize uygun bu arı ırkının yaygınlaşması temin edilmelidir. Arıcık konusunda destek ve gayretle Çin’den sonrada dünyada ikinci üretici ülke olmamız mümkündür. Bu hedefe iyi bir organizasyonla ulaşmak zor olmayacaktır.

            Erzurum da arılı kovan sayısı 90.000 adettir. 1042 adet köyümüz olduğu dikkate alındığında her köy için arılı kovan mevcudu ortalama 90 adet olduğu görülecektir.

Ciddi bir planlama, eğitim ve iyi bir organizasyonla her köy için 500 adet arılı kovan hedefine ulaşılmalıdır.  İlimizde arılı kovan mevcudu en az 500.000 adet olmalıdır. Bu sayede ilimizde üretilen bal miktarı takriben 15.000.000 kg’a ulaşacaktır. Bunun Ekonomik karşılığı 150.000.000 YTL (Eski para birimiyle 150 trilyon TL) olacaktır. Kovan, sarf malzemeleri, nakliye işleriyle, artı katma değer oluşacaktır.

	Arıcılık Yapan Köy Sayısı	Arıcılık (Kovan Sayısı)
		Eski Tip	Yeni Tip
MERKEZ	39	-	4.480
AŞKALE	23	-	3.937
ÇAT	32	-	7.148
HINIS	40	-	7.500
HORASAN	32	-	2.125
ILICA	14	40	900
İSPİR	68	320	10.460
KARAÇOBAN	4	-	4.500
KARAYAZI	9	-	1.100
KÖPRÜKÖY	4	-	1.270
NARMAN	42	-	5.027
OLTU	56	-	11.000
OLUR	36	-	5.150
PASİNLER	26	10	1.600
PAZARYOLU	41	2	3.000
ŞENKAYA	40	280	9.350
TEKMAN	9		2.500
TORTUM	45	-	6.500
UZUNDERE	10	108	3.308
TOPLAM	570	760	90.855

Kaynak İl Tarım Müdürlüğü (Erzurum ili Arıcılık istatistikleri - 2006) 

4.1.15. Su Ürünleri Üretimi

Erzurum’da su ürünleri üretimi bakımından önemli bir potansiyel bulunmaktadır. 1 adet doğal gölün yanı sıra ilde bulunan göletlerde suni balıklandırma çalışmaları ile tatlı su balıkçılığının geliştirilmesine önemli katkıda bulunulmaktadır.  Ancak ilimizdeki su potansiyeli dikkate alındığında mevcut üretimin çok az olduğu görülmektedir. Avcılık yoluyla elde edilen su ürünleriyle ilgili resmi kayıt bulunmadığından avcılık yoluyla üretim miktarları verilememiştir

Su Ürünleri Potansiyeli

İLÇELER	İşletme Sayısı	Proje Kapasitesi Ton/Yıl	Üretim Durum Ton/Yıl	Yapılış Durumu (Havuz-Göl)
İspir,Oltu,Olur,Pazaryolu,Tortum, Uzundere	23	176	137	Havuz+Kafes Balıkçılığı
Hınıs,Horasan, Karaçoban, Narman, Şenkaya	0	0	0	0
Merkez, Aşkale, Ilıca, Köprüköy, Pasinler	8	116	23,6	Havuz Balıkçılığı
Çat, Karayazı, Tekman	0	0	0	0
TOPLAM	31	292	160,6	Havuz+Kafes Balıkçılığı

Kaynak İl Tarım Müdürlüğü

 

Alabalık Üretimi

Erzurum’da mevcut su kaynakları tatlı su balıkçılığı için çok uygundur. Doğu Anadolu Bölgesinde sanayi yatırımları çok azdır. Bu nedenle ilimizde göl, gölet, nehir ve dereler sanayi atıkları ve özellikle ağır metaller yönünden kirlilik arz etmez. İçilebilecek kalite ve temizlikte olan bu su kaynaklarında proje, eğitim, yönlendirme, pazarlama ve örgütlenme çalışmaları olmadığından tatlı su balıkları üretimi çok düşüktür.

Alabalık üretimi Doğu Anadolu da ve Erzurum’da tarımsal üretim yönünden en önemli sektörlerden biri haline getirilebilir. Etütleri yapılarak, projeleri hazırlanarak ve kaynak temin edilerek yüzlerce alabalık tesisi kurulabilir.

Dünyada denizler ve nehirler ağır metal iyonları ile kirlenmiştir/kirlenmektedir. Bu sebeple uluslararası pazarlarda temiz ortamlarda üretilmiş ürünler sürekli yer bulabilecektir. Üretim, şoklama, paketleme ve pazarlama planlaması ile çok geniş çaplı bir üretime geçilmesi geleceğe hazırlanma yönünden önemlidir.

Su ürünleri üretiminde işletme ve yem maliyetlerinin yüksek oluşu bu sektörün problemlerindendir. Bu konularda teşvik ve destek gereklidir.

 

4.1.16. Aile işletmeciliği

Erzurum’da ekonomik manada üretimi yapılmayan, aile işletmesi içerisinde üretimi mümkün olabilecek Pekin Ördeği, Kaz, Hindi, Tavşan, Bıldırcın gibi hayvanların yetiştirilmesinde örnek işletmeler kurulmalı, kârlılık durumu ve pazar imkânlarına göre işletme sayıları artırılmalıdır.

 

4.1.17.Hayvansal Üretim ve Katma Değer Kaybı

Hayvansal Ürünler	1996	1997	1998	1999	2000	2001	2002	2003
Süt (ton)	320.080	279.546	305.963	315.690	314.631	304.048	314.699	383.683
Kırmızı Et (ton)	5.145	8.755	7.915	9.427	8.963	8.083	9.175	20.714
Beyaz Et (ton)	2.205	8.761	5.780	6.061	3.482	5.114	3.322	0
Yumurta (1000 ad.)	3.499	3.176	2.754	2.637	2.715	2.762	2.591	2.081
Bal (ton)	914	760	863	1.154	1.126	1.336	1.575	1.118
Bal Mumu (ton)	73	72	80	77	70	61	58	56
Yapağı (ton)	1.687	1.149	1.206	1.219	1.080	952	939	1.469
Kıl (ton)	48	38	41	42	39	37	35	39
Deri (adet)	98.500	129.638	120.868	150.835	130.811	90.255	112.596	226.220

Kaynak İl Tarım Müdürlüğü

 

Erzurum ilinin yıllık ortalama süt üretimi 380.147 ton olup, bunun % 89’u büyük baş hayvanlardan, geriye kalan % 11’i de küçükbaş hayvanlardan elde edilmektedir. Erzurum ilinde canlı hayvan sevki özellikle Kurban bayramı öncesinde il ekonomisine ve yetiştiriciye önemli girdi sağlanmaktadır. Sevk edilen hayvanlar büyük başta il hayvan sayısının % 10,4’i, Küçükbaş hayvanlarda ise %15,7’ sini oluşturmaktadır.

İldeki et entegre tesisleri 1221 adet/gün büyükbaş ve 8755 adet/gün küçükbaş kesim kapasitesine sahiptir. Bununla birlikte bu entegre tesisler büyükbaşta %9 kapasite ile, küçükbaşta % 3,5 kapasite ile çalışmaktadır.

Bu durum Erzurum’da üretilen hayvanların çok büyük kısmının İl’deki tesislerde kesilmediğini canlı olarak pazarlandığını göstermektedir. Erzurum’un bu konuda çok büyük katma değer kaybı bulunmaktadır. Bu hayvanların Erzurum’da kesilerek soğuk donanımlı araçlarla tüketim merkezlerine ulaştırılması sağlanmalıdır. Büyükşehirlerde kurulacak satış mağazalarında etin piyasaya arz edilmesiyle, satış fiyatından çiftçinin cebine para girmesi iyi bir organizasyon ve dürüst çalışma ile temin edilebilir.

Erzurum’a deri işleme fabrikası kurulmalı, Doğu Anadolu da üretilen deri ve yapağının il ekonomisine kazandırılması sağlanmalıdır. Bu iş için eski yıllarda yapılmış ve halen atıl bulunan fabrika binalarından uygun olanı kullanılabilir

Tarım sektöründe üretimin pazar verilerine göre yönlendirilmesi ve fiyatın serbest piyasa şartlarında oluşmasında rol oynayan kuruluşlardan birisi de borsalardır. Erzurum hayvancılık faaliyetleriyle ön plana çıkan bir ildir. Hayvan alım satımlarını düzenleyen, çiftçiyi fiyat konusunda yönlendiren ve çiftçi için bir haberleşme kaynağı olabilecek canlı hayvan borsası ilde bulunmasına rağmen bu borsanın çalışmaları yetersiz kalmaktadır. Çiftçinin canlı hayvan borsasını kullanma konusunda özendirilmesi gerekmektedir.

Bölgemizde yoğun olarak imal edilen civil peynir ve tulum peynirinin işleme paketleme standartları belirlenmelidir. Küflü (Göğermiş) peynir imalatında kullanılan küfler uygun ortamlarda üretilerek peynire enjekte edilmeli, sürekli aynı aromada lezzette peynir üretimi temin edilmelidir.